CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION UPTET 2017 LATEST NEWS || UP D.EL.ED / BTC LATEST NEWS | | UPTET LATEST NEWS UPPCS / UPPSC UPSC LATEST NEWS || UP SHIKSHAMITRA LATEST NEWS || SSC LATEST NEWS PRIMARY KA MASTER || UP POLICE BHARTI NEWS || TGT - PGT Up tet news provide all latest information about up tet news,up tet latest news in hindi we also provide study material in Hindi. UPTET | UPTET NEWS | PRIMARY KA MASTER | UPTET LATEST NEWS UPTET | UPTET NEWS | PRIMARY KA MASTER | UPTET LATEST NEWS UPTET | UPTET NEWS | PRIMARY KA MASTER | UPTET LATEST NEWS Up tet news provide all latest information about up tet news,up tet latest news in hindi we also provide study material in Hindi. basic shiksha parishad, basic shiksha news,uptet,uptet news,tet news,tet,uptet latest news,only4uptet,update marts,only 4 uptet,only for uptet,shiksha mitra news,uptet form,uptet result,tet answer key,uptet latest news in hindi,tet news in hindi,uptet breaking news,tet news today,uptet facebook news,primary ka master,shiksha vibhag ki halchal,primary ka master news chanel,primary ka master holiday list 2017,uptet application form Up tet news provide all latest information about uptet news,primary ka master news,only 4 uptet news. we also provide uptet and ctet study material. UPTET Syllabus 2016 is here. Download UPTET Exam Syllabus PDF. Get Uttar Pradesh TET Syllabus, Exam Pattern, UPTET Previous Papers upbasiceduboard.gov.in UPTET Syllabus 2016 pdf | New Exam Pattern | Apply Online UPTET Syllabus 2016 is here. Download UPTET Exam Syllabus PDF. Get Uttar Pradesh TET Syllabus, Exam Pattern, UPTET Previous Papers - upbasiceduboard.gov.in UPTET Syllabus 2016 is here. Download UPTET Exam Syllabus PDF. Get Uttar Pradesh TET Syllabus, Exam Pattern, UPTET Previous Papers - upbasiceduboard.gov.in UPTET Syllabus 2016 pdf | New Exam Pattern | Apply OnlineCTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION CTET QUESTION UPTET 2017 LATEST NEWS || UP D.EL.ED / BTC LATEST NEWS | | UPTET LATEST NEWS UPPCS / UPPSC UPSC LATEST NEWS || UP SHIKSHAMITRA LATEST NEWS || SSC LATEST NEWS PRIMARY KA MASTER || UP POLICE BHARTI NEWS || TGT - PGT Up tet news provide all latest information about up tet news,up tet latest news in hindi we also provide study material in Hindi. UPTET | UPTET NEWS | PRIMARY KA MASTER | UPTET LATEST NEWS UPTET | UPTET NEWS | PRIMARY KA MASTER | UPTET LATEST NEWS UPTET | UPTET NEWS | PRIMARY KA MASTER | UPTET LATEST NEWS Up tet news provide all latest information about up tet news,up tet latest news in hindi we also provide study material in Hindi. basic shiksha parishad, basic shiksha news,uptet,uptet news,tet news,tet,uptet latest news,only4uptet,update marts,only 4 uptet,only for uptet,shiksha mitra news,uptet form,uptet result,tet answer key,uptet latest news in hindi,tet news in hindi,uptet breaking news,tet news today,uptet facebook news,primary ka master,shiksha vibhag ki halchal,primary ka master news chanel,primary ka master holiday list 2017,uptet application form Up tet news provide all latest information about uptet news,primary ka master news,only 4 uptet news. we also provide uptet and ctet study material. UPTET Syllabus 2016 is here. Download UPTET Exam Syllabus PDF. Get Uttar Pradesh TET Syllabus, Exam Pattern, UPTET Previous Papers upbasiceduboard.gov.in UPTET Syllabus 2016 pdf | New Exam Pattern | Apply Online UPTET Syllabus 2016 is here. Download UPTET Exam Syllabus PDF. Get Uttar Pradesh TET Syllabus, Exam Pattern, UPTET Previous Papers - upbasiceduboard.gov.in UPTET Syllabus 2016 is here. Download UPTET Exam Syllabus PDF. Get Uttar Pradesh TET Syllabus, Exam Pattern, UPTET Previous Papers - upbasiceduboard.gov.in UPTET Syllabus 2016 pdf | New Exam Pattern | Apply Online
- CTET, Study Material & Syllabus, UP BTC Study Material, UP TET

Sanskrit : सामान्य संधि नियम 

सामान्य संधि नियम

जैसे कि पहले बताया गया है, संस्कृत में व्यंजन और स्वर के योग से ही अक्षर बनते हैं । संधि के विशेष नियम हम आगे देखेंगे, पर उसका सामान्य नियम यह है कि संस्कृत में व्यंजन और स्वर आमने सामने आते ही वे जुड जाते हैं;

पुष्पम् आनयति = पुष्पमानयति

शीघ्रम् आगच्छति = शीघ्रमागच्छति
त्वम् अपि = त्वमपि

संस्कृत में संधि के इतने व्यापक नियम हैं कि सारा का सारा वाक्य संधि करके एक शब्द स्वरुप में लिखा जा सकता है; देखिए –

ततस्तमुपकारकमाचार्यमालोक्येश्वरभावनायाह ।
अर्थात् – ततः तम् उपकारकम् आचार्यम् आलोक्य ईश्वर-भावनया आह ।

इसके सारे नियम बताना यहाँ अनपेक्षित होगा, परंतु, सामान्यतः संधि तीन तरह की होती है; स्वर संधि, विसर्ग संधि, और व्यंजन संधि । विसर्ग संधि के सामान्य नियम हम “विसर्ग” प्रकरण में देख चूके हैं । स्वर और व्यंजन संधि की सामान्य जानकारी व उदाहरण नीचे दीये जा रहे हैं ।

सजातीय स्वर आमने सामने आने पर, वह दीर्घ स्वर बन जाता है; जैसे,

अ / आ + अ / आ = आ

अत्र + अस्ति = अत्रास्ति
भव्या + आकृतिः = भव्याकृतिः
कदा + अपि = कदापि

इ / ई + इ / ई = ई

देवी + ईक्षते = देवीक्षते
पिबामि + इति = पिबामीति
गौरी + इदम् = गौरीदम्

उ / ऊ + उ / ऊ = ऊ

साधु + उक्तम = साधूक्तम्
बाहु + ऊर्ध्व = बाहूर्ध्व

ऋ / ऋ + ऋ / ऋ = ऋ

पितृ + ऋणम् = पितृणम्
मातृ + ऋणी = मातृणी

जब विजातीय स्वर एक मेक के सामने आते हैं, तब निम्न प्रकार संधि होती है ।
अ / आ + इ / ई = ए
अ / आ + उ / ऊ = ओ
अ / आ + ए / ऐ = ऐ
अ / आ + औ / अ = औ
अ / आ + ऋ / ऋ = अर्

उदाहरण
उद्यमेन + इच्छति = उद्यमेनेच्छति
तव + उत्कर्षः = तवोत्कर्षः
मम + एव = ममैव
कर्णस्य + औदार्यम् = कर्णस्यौदार्यम्
राजा + ऋषिः = राजर्षिः

परंतु, ये हि स्वर यदि आगे-पीछे हो जाय, तो इनकी संधि अलग प्रकार से होती है;
इ / ई + अ / आ = य / या
उ / ऊ + अ / आ = व / वा
ऋ / ऋ + अ / आ = र / रा

उदाहरण
अवनी + असम = अवन्यसम
आदि + आपदा = आद्यापदा
भवतु + असुरः = भवत्वसुरः
उपविशतु + आर्यः = उपविशत्वार्यः
पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा
मातृ + इच्छा = मात्रिच्छा

उपर दिये हुए “य” और “व” की जगह, “अय्”, “आय्”, “अव्” या “आव्” एसी संधि भी होती है, जैसे;
ए + अन्य स्वर = अय्
ऐ + अन्य स्वर = आय्
ओ + अन्य स्वर = अव्
औ + अन्य स्वर = आव्

उदाहरण
मन्यते + आत्मानम् = मन्यतयात्मानम्
तस्मै + अदर्शयत् = तस्मायदर्शयत्
प्रभो + एहि = प्रभवेहि
रात्रौ + एव = रात्रावेव

परंतु, “ए” या “ओ” के सामने “अ” आये, तो “अ” लुप्त होता है, और उसकी जगह पर “ऽ“ (अवग्रह चिह्न) प्रयुक्त होता है ।
वने + अस्मिन् = वनेऽस्मिन्
गुरो + अहम् = गुरोऽहम्

व्यंजन संधि

व्यंजन संधि के काफी नियम हैं, पर नियमों के जरीये इन्हें सीखना याने इन्हें अत्यधिक कठिन बनाने जैसा होगा ! इस लिए केवल कुछ उदाहरणों के ज़रीये इन्हें समजने का प्रयत्न करते हैं;

ग्रामम् + अटति = ग्राममटति
देवम् + वन्दते = देवं वन्दते

ग्रामात् + आगच्छति = ग्रामादागच्छति
सम्यक् + आह = सम्यगाह
परिव्राट् + अस्ति = परिव्राडस्ति

सन् + अच्युतः = सन्नच्युतः
अस्मिन् + अरण्ये = अस्मिन्नरण्ये

छात्रान् + तान् = छात्रांस्तान्

अपश्यत् + लोकः = अपश्यल्लोकः
तान् + लोकान् = ताँल्लोकान्

एतत् + श्रुत्वा = एतत्छ्रुत्वा
वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया
आ + छादनम् = आच्छादनम्

अवदत् + च = अवदच्च
षट् + मासाः = षण्मासाः

सम्यक् + हतः = सम्यग्घतः / सम्यग् हतः
एतद् + हितम् = एतद्धितम् / एतद्हितम्

About Mystudy24

Read All Posts By Mystudy24

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *